مسجد جامع اصفهان دايره المعارف معماري ايران
مژگان حسين پور
آيا تا به حال يكي از زيباترين و بي نظير ترين مساجد جهان يعني مسجد جامع اصفهان را ديده ايد . آيا مي دانيد مسجد جامع اصفهان از بي نظير ترين مساجد ايراني اسلامي است كه مي توان از آن به عنوان آلبوم معماري ايران ياد كرد.
مسجد جامع اصفهان یكی از بارزترین نمونه های تكامل یافته معماری ایران است ،كه به تنهایی شیوههای مختلف معماری و هنرهای تزئینی ده قرن تاریخ اسلامی ایران، از عصر سلجوقی تا كنون را به نمایش می گذارد.
بنای این مسجد سال 156 هجری قمری و زمان خلافت منصور خلیفه عباسی، به دستور والی اصفهان ایوب بن زیاد و
با هزینه مردمی ساخته شد.
بنای این مسجد سال 156 هجری قمری و زمان خلافت منصور خلیفه عباسی، به دستور والی اصفهان ایوب بن زیاد و با هزینه مردمی ساخته شد. نخستین قسمتهای این بنا كه ایوان جنوبی مسجد است، متعلق به اولین دوران پس از اسلام است و تا دوره سلجوقی بخشهای دیگری هم به این بنا افزوده شده است. پس از آن نیز در دوره های صفویه، مغول و حتی تا دوره قاجاریه بخش هایی به این بنا افزوده شده یا مرمت و بازسازی شده كه هركدام بر اساس معماری همان دوران شكل گرفتهاند و لاجرم حائز ارزشهای میراثی دوران مربوطه هستند.
با این وصف اتلاق عنوان یكی از بی نظیر ترین آثار تاریخی كشور به این مسجد نمی تواند دور از واقعیت باشد و عجیب نیست باستان شناسان بزرگ و حتی كسی چون آرتور پوپ كه در زمینه ایرانشناسی تخصص داشت و سالها در زمینه مسجد جامع اصفهان تحقیق و مطالعه كرده، ارزش های تاریخی این اثر را به جهانیان شناسانده باشد .
مسجد جامع اصفهان بنایی كه می توان ساعتها درباره ارزش های معماری و تاریخی اش سخن گفت . اين مسجد، در حقيقت، مجموعهاى از ساختمانها و آثار هنرى دورههاى بعد از اسلامِ تاريخ ايران است که يادگارهايى از پادشاهان، وزيران، اميران، بزرگان و بانوان خيّر ايرانى بعد از اسلام را در بر دارد و بخشى از تحولات معمارى دورههاى اسلاميِ تاريخِ ايران را، در مدت هزار سال، نشان مىدهد. از جمله بخشهاى ممتاز و جالب توجه اين مسجد مي توان به صفههاى کوچک سمت راست دالان ورودى اشاره كرد که با ستونهاى مدور و گچ برىهاى زيبا تزئين يافتهاند و مجموعهاى از آثار دوره ديلمى در قرن چهارم هجرى قمرى است.
-گنبد خواجه نظامالملک وزير مشهور ملکشاه سلجوقى که در سالهاى ۴۶۵ تا ۴۸۵ هجرى قمرى ساخته شده است. کتيبه کوفى اين گنبد که در ضلع جنوبى مسجد واقع شده، حاوى نام پادشاه وقت، ملکشاه و وزير او خواجه نظامالملک است. عنوان ملکشاه در اين کتيبه «يمين خليفهاللّه اميرالمؤمنين» ذکر شده است. خليفه عباسى در آن زمان «المعتصم باللّه» بوده است. چهل ستونى که در منتهىاليه غربى اين ضلع واقع شده، از دوره شاهعباس اول صفوى است، که در سال ۱۰۱۹ هجرى قمرى به ساختمانهاى مسجد افزوده شده است.
-چهل ستون که در سمت چپ دالان ورودى واقع شده و در ساخت آن از سبک ابنيه سلجوقى پيروى شده است، از آثار دوره پادشاهان آلمظفر در قرن هشتم هجرى قمرى است.
- ساختمان ايوان جنوبى مسجد از قرن ششم و تزئينات داخل و خارج آن از قرن هشتم، نهم، دهم و يازدهم هجرى قمرى است. دو مناره اين ايوان ظاهراً در عهد حسنبيک ترکمان افزوده شده است و در دوره اين امير آققويونلو و پادشاهى طهماسب اول و شاهعباس دوم، تغييرات ضرورى مسجد به انجام رسيده و داخل و خارج اين ايوان، با تزئينات کاشىکارى آراسته شده است. در بين مقرنسهاى تاق اين ايوان، نام ابونصر حسن بهادر که بانى تعميرات و الحاقاتى در اين مسجد بوده است. در يک لوحه کاشىکارى مربوط به سال ۸۸۰ هجرى قمرى ثبت شده است.
- تزئينات کاشىکارى اطراف صحن از دوره حسنبيک ترکمان معروف به اوزون حسن و از قرن نهم هجرى قمرى است.
- ايوان شرقى مسجد مشخصات معمارى دوره سلجوقى را از قرن ششم به خوبى حفظ کرده است. داخل اين ايوان با گچ برىهاى قرن هشتم آراسته شده و کتيبه کاشىکارى آن حاکى از تعميرات در دوره شاه سليمان صفوى است.
- صفه عمر در شرق اين ايوان واقع شده است که در دوره قطبالدين محمود، شاه آلمظفر، به وسيله «مرتضى بن الحسن العباسى الزينبي» در محل بناى قديمى ديگرى ساخته شده است. در دوره حکومت موقتى اشرف افغان تعمير شده و به دستور او کتيبه و لوحههايى به اين صفه افزوده شده است.
- ايوان غربى مسجد که ساختمان آن از قرن ششم هجرى است و با تزئينات کاشىکارى آن دوره که بيشتر از نوع خطوط بنايى است، آراسته شده است. اين ايوان در دوره پادشاهى شاه سلطان حسين صفوى تعمير و تزئين شده و با کتيبهها و لوحههايى در قالب خطوط مختلف زينت يافته است.
در شمال ايوان غربى، مسجد کوچکى از دوره اولجايتو (ايلخان مسلمان مغول) واقع شده است که محراب عالى گچبرى شده آن در سال ۷۱۰ هجرى قمرى به دستور وزير ايرانى او «محمد ساوي» ساخته شده و تاقهاى آجرى متنوعى دارد. محمد ساوى در سال ۷۱۱ هجرى قمرى بر اثر سعايت بدگويان به دستور اولجايتو کشته شد. ولى اين اثر ارزنده دوره صدارت او همچنان نام او را در تاريخ جاويدان کرده است. نام استاد حيدر اصفهانى که سازنده اين محراب عالى گچبرى شده است، نيز در آخر حاشيه کتيبه محراب، بر جاى مانده است.
در غرب ايوان غربى و مسجد اولجايتو، شبستانى از دوره حکومت سلطان محمد بن بايسنقر تيمورى وجود دارد که سال ساختمان ۸۵۱ هجرى قمرى است و بانى آن «عمادبن مظفر ورزنهاي» است که از امراى لشکر وى بوده است. کتيبه ثلث زياى سردرِ اين شبستان تاريخى را «سيد محمود نقاش» خطاطى کرده است. عمادبن مظفر، مسجد باشکوهى هم در محل توليد خود (ورزنه)، بنا کرده است.
- ايوان شمالى مسجد معروف به صفه درويش از قرن ششم و کتيبه گچبرى داخل آن از دوره شاه سليمان صفوى است. تزئينات کاشىکارى نماى خارجى آن از اقدامات اداره باستانشناسى اصفهان در سالهاى ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ هجرى شمسى است و به اين مناسبت، کتيبهاى به خط بنّايى به يادگار گذاشته شده است. در طرفين ايوان شمالى و شمال آن، چهل ستونهايى از قرن ششم هجرى موجود است که مخصوصاً چهل ستون شرقى آن تاقهاى متعدد با نقوش مختلف آجرى دارد و از قسمتهاى جالب اين بناى عظيم تاريخى به شمار مىرود.
شمالىترين اثر تاريخى مسجد جمعه، گنبد تاجالملک مشهور به گنبد خاکى است که بانى آن «ابوالغنائم تاجالملک خسرو فيروز شيرازي» وزير ديگر ملکشاه سلجوقى است. سال ساختمان آن در کتيبه دور گنبد، سال ۴۸۱ هجرى قمرى ذکر شده است و در بين آثار دوره سلجوقى اثر بىهمتايى به شمار مىرود.
در آثار تاريخى موجود در مسجد جمعه اصفهان، غير از سبکهاى مختلف معمارى، انواع خطوط کوفى، ثلث، بنّايى، نسخ و نستعليق را به زبان فارسى و عربى، به نثر و به نظم مىتوان مشاهده نمود.
- ساختمان حوض وسط مسجد نيز در زمان سلطنت شاهمحمد خدابنده صفوى، پدر شاهعباس اول، به وسيله شخصى به نام «يوسف آقا» بنا شده است.
دكتر باقر آيتا... زاده شيرازي يكي از اساتيد و معمار برجسته ايران كه اخيرا دعوت حق را لبيك گفت ، مسجد جامع اصفهان را آيينهي تغييرات شهر اصفهان مي دانست .
وي معتقد بود : اين مسجد مهمترين مركز سياسي و اجتماعي اصفهان در طول تاريخ بوده، حتي دچار آتشسوزي شده و حملهي مغول را نيز به خود ديده است.
وي اظهار داشت: اصفهان پيش از اسلام از دو شهر كوچك و 16 روستا تشكيل شده بود. مسلمانان در ابتداي ورود به اصفهان در روستايي بهنام خوش نيان، نخستين مسجد را ساختند.
وي ادامه داد: مسجد جامع اصفهان در سال 156 هجري قمري در مساحتي حدود پنج يا شش هزار متر مربع ساخته و در سال 224 هجري قمري اين مسجد از نو در مساحتي حدود يك هكتار بازسازي شد.
اين استاد برجسته معماري كشور پيش از فوتش در خصوص مسجد جامع اصفهان تصريح كرد: مسجد فضايي پاك، محدود و جهتدار است. در تاريخ آمده كه مسجد جامع اصفهان نهتنها محل عبادت بوده، بلكه در آن، جلسههاي درس بزرگان هم برپا ميشده و حتي در متون ذكر شده كه پاي هر ستون مسجد جامع اصفهان حلقه درسي بوده است.
رييس موسسه ايكوموس ايران ،شهر اصفهان را زاييده دوره اسلامي دانست و افزود: نظام شهرسازي اصفهان براساس نيازهاي اجتماعي و سياسي حاكمان بهوجود آمده و تغييرات كالبدي مسجد جامع اصفهان نيز نشان از تغييرات سياسي و اجتماعي در طول تاريخ اصفهان دارد.
وي توضيح داد: بيشترين تغييرات در قرن پنجم هجري قمري توسط سلسله سلجوقيان انجام شدهاند. امپراطوري سلجوقي بهعنوان نخستين امپراطوري سكولار، گرچه دست به تخريب مسجد جامع اصفهان نزد، اما تغييرات زيادي در آن بهوجود آورد.
اين استاد معماري با بيان اينكه مسجد جامع اصفهان، دايرهالمعارف معماري ايران است، گفت: سازه گنبد، پيش از اسلام نيز در معماري ايراني وجود داشته است. با ورود اسلام به ايران نهتنها اين دين با مظاهر فرهنگ ايراني به مقابله برنخواست، بلكه آن دسته از جلوههاي فرهنگ مانند گنبد را در بناهاي مذهبي مورد استفاده قرار داد.
وي اظهار داشت: تا پيش از ورود سلجوقيان به اصفهان، مسجد جامع تنها از يك شبستان بدون گنبد تشكيل شده بود؛ اما با ورود سلجوقيان بهعنوان امپراطوري كه چهار مذهب جهان اسلام را ميخواست پوشش دهد، در معماري مسجد جامع تغييراتي بهوجود آمد؛ تا اين مسجد بهعنوان مسجدي جهاني فضايي مطلوب براي هر چهار فرقه باشد.
آيتا...زاده شيرازي افزود: در اين زمان، مسجد جامع داراي گنبد شد و اين يك تغيير ساده نبود، بلكه نمادي از تغيير قدرت حاكم بر ايران بود كه ميخواست، اصفهان را بهعنوان پايتخت خود انتخاب كند. در اين دوره، مسجد جامع اصفهان كه بهشيوهي مسجد النبي ساخته شده بود، به تقليد از معماري ايران داراي چهار ايوان شد كه فضاي مسجد را از هم تفكيك ميكردند و اينگونه، سلسلهي سلجوقي نخستين حضور پررنگ خود را در اصفهان تثبيت كرد.
به گفتهي آيتا...زاده شيرازي دورهي سلجوقيان در سرنوشت معماري مسجدها در اصفهان تاثير بهسزايي داشت و مسجدسازي اصفهان از مسجدسازي به سبك مسجد النبي به مسجدسازي چهار ايواني تبديل شد.
وي ادامه داد: بعد از شهادت حضرت علي (ع) و كشته شدن معاويه و ابوسفيان، محدودهاي مقابل محراب تعيين شد كه جايگاه امام جماعت را از صفوف مردم جدا ميكرد و اينگونه از جان امام جماعت محافظت ميشد.
وي اضافه كرد: در زمان آل بويه قسمتي از حياط مسجد جامع اصفهان به شبستان اضافه و اين مسجد بهعنوان مسجد كبير شهر مطرح شد. در اين زمان، مسجد صغير شهر اصفهان (مسجد حكيم كنوني) ساخته شد.
پيش از انقلاب در مسجد جامع اصفهان از حفاريهاي باستانشناسي 70 هزار سفال شاخص بدست آمد كه كار مطالع سفالهاي به دست آمده در اين مجموعه ارزشمند را يك گروه ايتاليايي به همراه كارشناسان باستان شنساي ايراني به عهده گرفتند و در چندين دوره مطالعا باستان شناسي بر روي اين سفالها صورت گرفته است .
هيات مشترك ايران و ايتاليا سال گذشته همايشي را دراين زمينه برگزار كردند. مسجد جامع اصفهان يکي از مهمترين مساجد جهان محسوب مي شود که يادآور معماري سلجوقي تا قاجار است. مطالعات باستانشناسي نشان ميدهد كه در محل فعلي مسجد پيشتر آتشكدهاي قرار داشته كه هنوز آثار آن زير اين مسجد شكوهمند باقي مانده است.